- ЖАРНАМА -

Төрт мың жылдық Түркі ойыны: Тоғызқұмалақ

Ковид-19 адамдарға дұрыс тамақтануды үйретті

Көп бөлігі әйелдерден құралған 11 мыңға жуық тұтынушы арқылы 11 елде жүргізілген зерттеу нәтижесі эпидемия кезінде көкөністер мен жемістердің көп сатылғандығын, дайын тағамдардан көбі аулақ болғандығын және тағамды ысырап етпегендігін көрсетті.

Грета Тунберг Pearl Jam рок-тобының клипінде

АҚШ-тың Pearl Jam музыкалық тобының ретроградтық әнінің мультипликациялық клипінде 17 жастағы швед климатының белсендісі Грета Тунберг, тротуарлар мысалында климаттың өзгеруі туралы ескертулер жасады.

Covid-19-бен күреске 3 триллион доллар

Демократтардың бақылауындағы Өкілдер палатасы корона вирусының жаңа түріне (Ковид-19) қарсы 3 триллион долларлық экономикалық қолдаудың жаңа пакетін мақұлдады.

Ұлы мемлекетіміздің тарихын ұлықтау қажет

Ежелгі Түрік қағанатының дәстүрлі жалғасы ретінде, орта ғасырда ұлы далатөңірегінде Шыңғыс ханның ұйыстыруымен көшпелі түрік тайпалары бір тудың астына біріккені баршаға мәлім....

Вируспен қоштасайық

Тигізбеді зиянын вирус кімге?Қорқынышпен күйзеліп күй кештің бе?Сақтанып үйден шықпай, дұға тіле,Сонда ғана бұл тұмау тимес мүлде.
- ЖАРНАМА -

Тарихи зерттеулерде бұл ойынның Сақтар, Ғұндар және Көктүріктер кезеңінде ойналғаны айтылады. Бүгінде көптеген түрік халқында ұмыт болған бұл ойын көшпелі дала өмірін соңғы ғасырларға дейін жалғастырып келе жатқан қазақ, қырғыз, түрікмен және Алтай сияқты кейбір түрік халықтары арасында сақталған. Ойынның атауын беретін «құмалақ» – бұл қазақша қара және дөңгелек нәжіске, мысалы, зәйтүн сияқты қой немесе ешкінің қиына берілген атау. Шындығында, тоғызқұмалақты қойлар мен серкелерді баққан шопандар ойнады.

Тоғызқұмалақ ойыны үшін ойын тақтасы мен 162 тас қажет. Ойын тақтасында 9-дан 18 шұңқыр (отау) бар және ойыншыларға ұтқан тастарды салуға арналған екі қазандық бар. Әр отау тоғыз құмалақтан / тастан тұрады. Міне, ойынның тоғызқұмалақ аталуы да осыдан. Ойын ережелері қарапайым. Жеребе тартылғаннан кейін бірінші ойыншы өз жағындағы кез-келген ойықтан тоғыз тасты алады, ал алған ойықта біреуін қалдырып, сағат тіліне қарсы бағытта бір тасты жылжытады және қолындағы тастарды аяқтайды. Егер соңғы тас қарсыластың қуысындағы тастардың санынан екі есе көп болса, онда ол сол қуыстағы барлық тастарды, яғни жұп ете білген отаудағы тастарды өз қазандығына салады. Ойын осылай жалғасады және көп ұпай жинаған адам ұтады. Дегенмен, ойынның тағы бірнеше ережелері бар. Ұтымды есептеулерді қолдана отырып және стратегиялық әрекет еткен ойыншы жеңеді. Бұл – күштер сыналатын стратегиялық ойын.

Тоғызқұмалақ ойыны үшін ойын тақтасы мен 162 тас қажет. Ойын тақтасында 9-дан 18 шұңқыр (отау) бар және ойыншыларға ұтқан тастарды салуға арналған екі қазандық бар. Әр отау тоғыз құмалақтан / тастан тұрады. Міне, ойынның тоғызқұмалақ аталуы да осыдан. Ойын ережелері қарапайым. Жеребе тартылғаннан кейін бірінші ойыншы өз жағындағы кез-келген ойықтан тоғыз тасты алады, ал алған ойықта біреуін қалдырып, сағат тіліне қарсы бағытта бір тасты жылжытады және қолындағы тастарды аяқтайды. Егер соңғы тас қарсыластың қуысындағы тастардың санынан екі есе көп болса, онда ол сол қуыстағы барлық тастарды, яғни жұп ете білген отаудағы тастарды өз қазандығына салады. Ойын осылай жалғасады және көп ұпай жинаған адам ұтады. Дегенмен, ойынның тағы бірнеше ережелері бар. Ұтымды есептеулерді қолдана отырып және стратегиялық әрекет еткен ойыншы жеңеді. Бұл – күштер сыналатын стратегиялық ойын.

Логика мен ойын стилі бойынша тоғызқұмалаққа ұқсас ойындардың Африка, Таяу Шығыста және тіпті Қиыр Шығыс елдерінде де кездесетінін көреміз. Бұл ойындар аймақтарға байланысты шамалы айырмашылықтары бар және «Абалала», «Айоайо», «Бао», «Бечи», «Дека», «Габата», «Гамача», «Джиути», «Нжомбва», «Нсумби», «Qelat», «Shepherd Game», «Wari», «Owari» және «Wuri» сияқты атаулар пайда болады. Барлық осы ойындар, әдетте, «манкала» ойындары деп аталады, бұл араб тілінде «жылжу» дегенді білдіреді.

Қазақстанда тоғызқұмалақ зерттеулерімен танымал Мақсат Шотаев ойында ұту үшін қарсыласының тастарын жұптау ережесін Түріктің сенім және мемлекет жүйесімен салыстырады. Шотаевтың айтуынша, тоғызқұмалақ ойынында жұпталған құмалақтар саны түріктердің дәстүрлі көзқарастарына сәйкес келеді. Көне түріктер, аспанның атасы, бұл жерді ана ретінде қабылдады және Нұх кемесіне топан су кезінде жанды түрлер жұп-жұбымен алынды, өмірді жалғастырудың бастауы болды. Зерттеуші Карчавбай Сарткожаоғлу «екі негіз» идеясы туралы қызықты шешім қабылдады. Оның екі негіз ойы ежелгі түріктердің әлемді түсіну философиясы ретінде қарастырылады. Көне түркілердің түсінігінде әлем ата-баба (әке) мен анадан туындады. Көктегі баба бейнесі – күн, ал ананың аспандағы көрінісі – ай. Сонымен қатар, атаның жердегі көрінісі – тау, ал жердегі ананың бейнесі – су. Сонымен қатар, түркілер өз елдерін «екі қағидат» идеясына сәйкес басқарды. Бұған мысал ретінде Түрік мемлекеттік жүйесіндегі төлеш және тардуш (сол және оң), басқарудағы ябгу және шаад жүйесі және т.б.

Қазақтарда «тұздық» деген бар. Бұл ереже ойында жеңіске жету мүмкіндіктерін қиындатады. Осылайша, мүмкіндіктің барлық түрлерін есептеуді қажет ететін ойын түрі шахматқа ұқсас түрде пайда болады. Тоғызқұмалақ үшін жасалған ойын ережелерін зерттейтін кейбір шетелдік ойыншылар тұздықтың тапқыр ойлап табылғаны туралы айтады және ойын өзінің стратегиялық деңгейін арттырғанын айтады.

Тоғызқұмалақта түріктердің әскери ұлттар ретіндегі бейнесін көруге болады. Бұл ойында тастарды «әскер» ретінде қарастырылады. Сол себепті тоғызқұмалақ соғыс ойыны екенін көреміз. Ойында ең көп сарбаз жинаған жеңімпаз. Сонымен қатар, қазақтың тоғызқұмалақ терминологиясы бұл соғыс ойыны болғандығын дәлелдейді. Мысалы, қазақта ойын тақтасындағы әр тесік «отау» деп аталады, жұптастырылған отау «орда» деп аталады. Сонымен, отау – бұл әскери жасақтар орналасқан кварталдар, ал жұптастырылған тастар орналастырылған қазандық – бұл армиялар жиналған штаб, яғни орталықтар.

Түрік шопандары тарихта тоғызқұмалақ ойнын ойнады. Мал баққан кезінде басы қосылған екі шопан топырақ қазып ойын тақтасын жасап, қой құмалақтарынан ойын тастарын жасаған. Осылайша, жауынгер ұлт ретінде білетін түркілердің шопандары тоғызқұмалақ ойнаумен соғыс стратегиясын әзірлеу арқылы бейбітшілік пен келісім дәуірін орнатты. Бұл бейбітшілік кезеңінде түркілер қаруды қолдану қабілеттерін жетілдіріп қана қоймай, сонымен қатар тоғызқұмалақ ойны арқылы соғыс стратегияларын жетілдіргенін көруге болады. Бұл оларды ешқашан жау алдында жеңілмеуге мүмкіндік берді.

Тоғызқұмалақта отауға тас қалдыру ережесі – түріктің қоғамдық өміріндегі әкесінің отауын иелену дәстүрінің көрінісі. Түріктерде әкенің үйіне, яғни әкесінің үйіне ерекше көңіл бөлінеді, ал үйдің кенже баласы әрдайым әкесінің үйінде қалады, ал қалған балалар әкесінің үйінен кетіп, өз үйін орнатады. Егер мұны одан әрі кеңейтетін болсақ, тоғызқұмалақтағы тастардың біреуінің өз отауында қалуы басқа отауларға таратылмас бұрын Отанды иесіз қалдырмау және оған адал болу идеясының көрінісі деп айтуға да болады.

Соңғы жылдары Қазақстанда Кеңес Одағы кезінде ұмыт болған бұл ойын тәуелсіздік алғаннан кейін қайта жаңғырып жатыр. Осы ойын бойынша зерттеулер жүргізілуде, кітаптар жарық көруде. Сонымен қатар, турнирлер мен жарыстар ұйымдастырылады. Тіпті бірнеше жыл бұрын Тоғызқұмалақ федерациясы құрылып, жарыстар, халықаралық турнирлер ұйымдастырылып, таныту іс-шаралары өткізілді. Тоғызқұмалақ ойындары Моңғолиядағы мектептерге еніп, жарыстар өткізілуде. Қытай,Қарақалпақстан, Алтай, Карачай-Балкар және Якутия жастары арасында танымал.

Қорыта айтқанда, тоғықұмалақ тек стратегиялық ойын ғана емес, сонымен бірге түркілердің дүниетанымдық көрінісін көрсететін этнографиялық ойын деп айта аламыз. Әлемде халықтардың өздерінің ұлттық интеллектуалдық ойындарының болуы – ұлттық алфавиттердің болуы сияқты маңызды мәдени сипат. Осы ойын әлемде, біздің мәдени өмірімізде өте маңызды орын алады, оны насихаттау және дамыту біздің ұлттық парызымыз болуы тиіс.

www.abdulvahapkara.com

Жауап қалдыру

Пікіріңізді енгізіңіз!
Мұнда атыңызды енгізіңіз:

- ЖАРНАМА -
- ЖАРНАМА -

Танымал

«Өлімнен ұят күшті»: Хайрулла Байділдаұлы

Түркістан облысы Кентау қаласының қарқынды дамыған өндіріс ошағы - «Кентау трансформатор зауыты»-на "SAQ" арнайы атбасын бұрып, Басқарма төрағасымен еркін форматта сұхбаттасқан болатын. Назарларыңызға Қожабаев Хайрулла мырзаның ұтқыр ойы мен Қазақстан жастарына үндеуін ұсынып отырмыз.

Төрт мың жылдық Түркі ойыны: Тоғызқұмалақ

Әбдуақап Қара - тарихшы,ғалым, Түркияның Мимар Синан университетінің профессоры

Eл азаматтарына мың доллардан берілмек

Қытайда басталған корона вирусы бүкіл әлемде құлдырау қаупін тудырды. Бұған жол бермеу үшін АҚШ-тағы Трамп әкімшілігі барлық азаматтарға жұмсауға мың доллардан беруді мақсат етеді.

Қатысты мақалалар

«Өлімнен ұят күшті»: Хайрулла Байділдаұлы

Түркістан облысы Кентау қаласының қарқынды дамыған өндіріс ошағы - «Кентау трансформатор зауыты»-на "SAQ" арнайы атбасын бұрып, Басқарма төрағасымен еркін форматта сұхбаттасқан болатын. Назарларыңызға Қожабаев Хайрулла мырзаның ұтқыр ойы мен Қазақстан жастарына үндеуін ұсынып отырмыз.

Тоғызқұмалақ – табиғат пен болмыс

Мақсат Есенбекұлы Шотаев - Дүниежүзілік Тоғызқұмалақ Федерациясының Вице-Президенті Тоғызқұмалақтан Қазақстанға еңбегі сіңген жаттықтырушы Халықаралық дәрежедегі спорт шебері

Ғайып Ерен Қырық Шілтен

Туған жердің әрбір сайы мен қырқасы тылсым тарихтан сыр шертеді. түрлі Біз – ұлан-ғайыр жерімен аса бай рухани тарихы бар елміз.